كنار گذاشته و خواسته است يكى ديگر را جايگزين آن سازد . در هردو صورت ، هنر و وظيفه مورخ پيگيرى كشف دستهاى هنرمندانى است كه اين دو رشته از نگاره‌ها را كار كرده‌اند . متأسفانه اثر رقم‌دارى از كتابخانه بايسنقر در دست نيست ؛ و فقط مىتوان به اسمهاى هنرمندانى رجوع كرد كه در منابع ادبى آمده است و معاصر اين دوره هم نبودند . به غير از سيد احمد و خواجه على كه اعضاى بنيادى اين كتابخانه در سال 1420 م . قلمداد شده‌اند ، از غياث الدين ( استاد بزرگ هرات در اين دوره ) نيز حرف به ميان آمده كه از سوى بايسنقر به هيئت سياسى شاهرخ به چين در سالهاى 22 - 1419 م . پيوست و نيز از خليل صحبت شده كه در توليد شاهنامه سترگ سال 1430 م . دست داشته است ؛ البته اگر اين نسخه ، همان نسخه‌اى باشد كه بنا به اشاره دوست محمد ، بايسنقر براى رقابت با شاهنامه سلطان احمد جلاير سفارش آن را داده بود . اگر اين نظر درست باشد ، پس امير خليل يكى از استادان برجسته سبك « آكادميك » بود و هنوز پيكره‌هاى خشك و رسمى را با سنت جلايرى كار مىكرد ؛ دولتشاه او را يكى از « چهار هنرمند پايتخت و دربار شاهرخ مىداند كه ثانى مانى بوده « 1 » . » از سوى ديگر ، رابينسون معتقد است كه امير خليل نگاره‌هاى « دومين » نسخه كليله و دمنه سال 834 / 1431 ( خزينه 362 ) و نيز نگاره‌هاى گلستان سال 1426 م . را اجرا كرده است ، چون صميميت و نزديكى خاصى با بايسنقر داشته است . بديل نقش اين هنر « پراحساس » ، غياث الدين و يا به احتمال سيد احمد بود - البته اين مسأله به درستى شناخته شده نيست . با اينكه نگاره‌هاى نسخه خزينه شماره 362 آينده‌نگر ، طبيعت‌گرا و احساسى است ، ولى طراح آنها در تصوير حيوانات و ارائه حركت و در رنگ‌آميزى چندان مهارتى نداشته است . مرگ بايسنقر در سال 837 / 1433 بر اثر ميگسارى و عياشى ، براين تلفيق بىنظير هنرمندان خاتمه بخشيد ؛ امّا مكتب هرات اهميت خود را به مدت پانزده سال ديگر نگهداشت . اهميت و عظمت مكتب هرات نه فقط از معراجنامه سال 1436 م . بلكه بخصوص از شاهنامه‌اى معلوم مىشود كه به محمد جوكى - پسر جوانتر شاهرخ - « تقديم » شده و امروزه به انجمن سلطنتى آسيايى تعلق دارد . اين تشخيص و انطباق را در سال 1931 م . ج . و . س . ويلكينسون J . V . S . ) ( Wilkinson « 2 » انجام داد و مبناى تشخيص او نيز معيار مكتوب نبردى بود كه در يكى از نگاره‌ها آمده بود يعنى نگاره تيرزدن رستم به اسفنديار ؛ كتيبه اين بود : السلطان الاعظم محمد جوكى . تحقيقات بعدى اين انتساب احتياطآميز را تقويت كرد و اين اثر به عنوان يكى از آثار مكتب هرات در حدود سال 1440 م . مورد پذيرش قرار گرفت . گزارش شده كه محمد جوكى پيش از مرگش در

--> ( 1 ) - منقول در LHP ، جلد 3 ، ص 498 . ( 2 ) - ج . و . س . ويلكينسون ، شاهنامه فردوسى ، ( آكسفورد ، 1931 م . ) ، صص 3 - 1 .